Cztery pasy radiacyjne wokół Ziemi. Spektakularny skutek burzy geomagnetycznej z maja 2024 roku

Dynamiczne zmiany w magnetosferze wywoływane przez aktywność słoneczną potrafią radykalnie przeobrazić architekturę radiacyjną otoczenia naszej planety, stwarzając bezpośrednie zagrożenie dla paneli fotowoltaicznych i układów scalonych satelitów oraz zwiększając ryzyko rozwoju zaćmy i chorób nowotworowych u astronautów.
Cztery pasy radiacyjne wokół Ziemi. Spektakularny skutek burzy geomagnetycznej z maja 2024 roku

W pracy opublikowanej na łamach czasopisma npj Space Exploration międzynarodowy zespół naukowców wykazał, że zjawiska te zależą od złożonej sieci czynników – od oddziaływań z atomami gazów atmosferycznych i plazmą, przez wyładowania atmosferyczne, aż po antropogeniczne fale elektromagnetyczne emitowane na potrzeby łączności z okrętami podwodnymi. 

Kluczowym wnioskiem z analizy jest jednak fakt, że w następstwie najsilniejszych zjawisk koronalnych uwięzione elektrony dryfują w poprzek linii pola magnetycznego, co prowadzi do powstawania przejściowych,wieloczęściowych struktur pasów radiacyjnych, dotąd uznawanych w geofizyce za niemożliwe.

Standardowy model magnetosfery ziemskiej, wywodzący się z odkrycia dokonanego w 1958 roku przez pierwszego amerykańskiego satelitę Explorer 1 pod kierunkiem Jamesa Van Allena, zakłada obecność dwóch toroidalnych pasów naładowanych cząstek: wewnętrznego, zdominowanego przez wysokoenergetyczne protony powstałe m.in. pod wpływem promieniowania kosmicznego, oraz zewnętrznego, wypełnionego głównie elektronami pochodzenia słonecznego. 

Choć pojedynczy incydent uformowania trzeciego pasa odnotowano w 2012 roku, to – jak podkreśla dr Viviane Pierrard,kierownik wydziału wiatru słonecznego w Królewskim Belgijskim Instytucie Aeronomii Przestrzennej (BIRA-IASB) – zaskoczeniem jest regularność, z jaką systemy trzypasowe zaczęły pojawiać się w latach 2024–2026. 

Szczególnie uderzający pozostaje kontrast z 24. cyklem słonecznym zakończonym w grudniu 2019 roku, kiedy w trakcie całego maksimum strumień cząstek był wprowadzany bezpośrednio w pas wewnętrzny bez generowania struktur wielopasowych, co dowodzi uaktywnienia się nowych mechanizmów wychwytu i strat cząstek.

Do najbardziej bezprecedensowego przekształcenia doszło po uderzeniu potężnej burzy geomagnetycznej z 11 maja 2024 roku stanowiącej najgłębsze zaburzenie magnetosferyczne od dwóch dekad. Rejestracji tego fenomenu dokonał instrument Energetic Particle Telescope (EPT),pracujący na pokładzie satelity PROBA-V, poruszającego się po polarnej orbicie heliosynchronicznej na wysokości 820 kilometrów. Choć koronalne wyrzuty masy dostarczyły początkowo olbrzymi ładunek elektronów, to powstanie nowej konfiguracji nie było efektem samej akumulacji, lecz wtórnego, lokalnego wymiatania naładowanych cząstek w wyniku rezonansowych oddziaływań falowo-cząstkowych.

Proces ten rozwijał się etapami na przestrzeni kolejnych dni i tygodni po ustąpieniu głównej fazy burzy: zjawiska falowe wytworzyły przejściowe strefy pustki (slot regions), które najpierw rozbiły powłokę na trzy pasy elektronowe, by w czerwcu 2024 roku doprowadzić do wyodrębnienia czterech całkowicie niezależnych pasów radiacyjnych. 

Ta przejściowa formacja utrzymała się przez kilka tygodni, aż do sierpnia 2024 roku, kiedy stopniowy dryf elektronów wzdłuż powłok magnetycznych przywrócił tradycyjny układ dwupasowy. Podobne rozszczepienia obserwowano zresztą niedługo później,m.in. w październiku 2024 roku po drugiej pod względem skali burzy dwudziestolecia, co potwierdza, że zmienna głębokość wnikania elektronów i ich selektywne rozpraszanie do atmosfery na nowo definiują dynamikę pasów Van Allena w obecnym cyklu aktywności naszej gwiazdy.

Napisane przez

Monika Wojciechowska

Redaktor
Najbliższe są mi tematy związane z technologią, gadżetami, nowoczesnym AGD i motoryzacją. Interesują mnie rozwiązania, które nie tylko dobrze wyglądają na papierze, ale przede wszystkim realnie wpływają na komfort, wygodę i sposób, w jaki korzystamy z technologii na co dzień. Ukończyłam studia dziennikarskie oraz szkolenia z zakresu sztucznej inteligencji. Prywatnie uwielbiam gry i muzykę.