Efektem ich działań jest model teoretyczny, który pokazuje, że zjawiska przypominające odwrócenie biegu czasu mogą zachodzić w układach kwantowych. Na jaw wyszło jednak podstawowe ograniczenie: w najprostszym rozważanym scenariuszu efekt może utrzymywać się zaledwie przez około jedną femtosekundę, czyli jedną biliardową część sekundy. Okazuje się, że największą przeszkodą w cofaniu czasu jest pamięć otaczającego układ środowiska.
Za badaniami stoją naukowcy z Uniwersytetu w Tel Awiwie oraz Israel Institute for Advanced Studies. Wspólnymi siłami wrócili do koncepcji kwantowej maszyny czasu, zaproponowanej jeszcze w 1990 roku, i postanowili sprawdzić, jak daleko można posunąć się w kontrolowaniu kierunku ewolucji układu kwantowego. Artykuł na ten temat ma obecnie formę preprintu zamieszczonego na łamach arXiv.
Czytaj też: Cztery kolory spędzały matematykom sen z powiek. Nareszcie znaleźli kluczowy dowód
Podstawą koncepcji jest jedno z najbardziej niezwykłych zjawisk mechaniki kwantowej, czyli superpozycja. Oznacza ona, że układ może znajdować się jednocześnie w kilku możliwych stanach. Badacze wykorzystują tę właściwość do rozważenia sytuacji, w której różne warianty upływu czasu współistnieją w jednym układzie. Niebagatelną rolę odgrywa tutaj tzw. postselekcja, czyli wybór określonych wyników pomiaru po przeprowadzeniu eksperymentu. Odpowiednie zestawienie możliwych rezultatów może sprawić, iż układ zachowuje się tak, jakby doświadczył czasu dłuższego, krótszego, zatrzymanego, a nawet ujemnego.
Nie oznacza to jednak podróżowania do przeszłości ani możliwości zmieniania wydarzeń, które już nastąpiły. Chodzi o kontrolowanie ewolucji konkretnego układu kwantowego w taki sposób, aby jego stan przypominał stan z wcześniejszego etapu. Aby sprawdzić, czy taki proces jest możliwy, badacze przeanalizowali model obejmujący wzbudzone atomy. W normalnych warunkach atom znajdujący się na wyższym poziomie energetycznym stopniowo powraca do stanu o niższej energii, emitując przy tym foton, czyli cząstkę światła.
Da się sprawdzić, czy można odwrócić ten proces. Gdyby po zastosowaniu hipotetycznego mechanizmu liczba wzbudzonych atomów ponownie wzrosła, oznaczałoby to, że część wcześniejszego rozpadu została efektywnie odwrócona. W modelu trzeba było uwzględnić nie tylko same atomy, lecz również emitowane przez nie światło i otoczenie pochłaniające promieniowanie. To właśnie ten element okazał się decydujący.
Fotony przenoszą bowiem informacje o wcześniejszym stanie atomów. W miarę upływu czasu informacja ta rozprasza się w otoczeniu, pozostawiając ślady zachodzących procesów. Naukowcy określają to zjawisko mianem pamięci środowiska. Dopóki układ zachowuje odpowiednią spójność kwantową, możliwe jest uzyskanie efektu przypominającego odwrócenie ewolucji. Problem pojawia się wtedy, gdy informacja o wcześniejszych zdarzeniach zbyt mocno rozprasza się w otoczeniu.
Czytaj też: Fizycy znaleźli ślady niezwykle rzadkiego rozpadu cząstki. To sytuacja jedna na 10 miliardów
W najprostszym modelu badaczy granicą okazała się około jedna femtosekunda. Po tym czasie środowisko zachowuje już zbyt wiele informacji o emisji światła, aby rozważany mechanizm mógł skutecznie odwrócić proces. Teoretycznie taką granicę można próbować przesunąć, wykorzystując bardziej złożone układy i większą liczbę możliwych przebiegów ewolucji. Wiąże się to jednak z poważną wadą: prawdopodobieństwo uzyskania pożądanego wyniku maleje wykładniczo wraz ze wzrostem złożoności schematu.
Jak na razie wizja stworzenia urządzenia pozwalającego cofać czas jest więc odległa. Mimo to przeprowadzone badania pomagają zrozumieć, dlaczego procesy fizyczne, mimo że wiele podstawowych równań mechaniki dopuszcza matematycznie oba kierunki czasu, w codziennym świecie wydają się nieodwracalne. Naukowcy wskazują tym samym na istotny związek między pamięcią środowiska, utratą spójności kwantowej i słynną strzałką czasu. Być może właśnie w tym mechanizmie kryje się jedna z odpowiedzi na pytanie, dlaczego przeszłość pozostaje przeszłością, a przyszłość wciąż jest przed nami.
Źródło: arXiv
