Badany w najnowszym eksperymencie kryształ na bazie bizmutu przechodzi w stan nadprzewodzący poniżej około –182°C. W klasycznym metalu prąd płynie na poziomie energii Fermiego, natomiast w nadprzewodniku nośniki ładunku łączą się w pary Coopera, otwierając w widmie energetycznym symetryczną przerwę o identycznych właściwościach po obu stronach.
Główną osią trwającego od lat sporu teoretycznego pozostawała jednak natura tzw.pseudoprzerwy (pseudogap) – częściowej, asymetrycznej przerwy energetycznej obserwowanej w temperaturach zbyt wysokich dla pojawienia się bezoporowego przepływu prądu.
Odpowiedź na pytanie o relację między tymi dwoma stanami przyniosła praca opublikowana na łamach prestiżowego czasopisma Nature Physics przez międzynarodowy zespół pod kierunkiem prof. Fabio Boschiniego z Institut National de la Recherche Scientifique (INRS) w Varennes koło Montrealu, kierownika laboratorium i posiadacza Canada Research Chair w dziedzinie dynamiki materiałów kwantowych, którego pierwszym autorem jest doktorant Dario Armanno.
Naukowcy zastosowali ultrakrótki impuls promieniowania podczerwonego, aby precyzyjnie rozbić pary elektronowe niosące superprąd w krysztale schłodzonym do około –263°C. Taki zabieg pozwolił na natychmiastowe,optyczne wyłączenie nadprzewodnictwa na zaledwie jedną bilionową część sekundy (pikosekundę), bez konieczności termicznego podgrzewania całej sieci krystalicznej powyżej punktu krytycznego, w którym stan ten samoistnie zanika.
Do zmapowania dynamiki stanów elektronowych wykorzystano technikę czasowo-rozdzielczej spektroskopii fotoemisyjnej w ośrodku Advanced Laser Light Source. Po rozbiciu par przez podczerwień, drugi, opóźniony impuls promieniowania ultrafioletowego wybijał elektrony z kryształu, a detektory rejestrowały ich energię kinetyczną oraz kąt wylotu, tworząc serię klatek spektroskopowych w odstępach zaledwie 300 femtosekund (będących milionowymi częściami miliardowej części sekundy).
Doświadczenie powtórzono przy dwóch różnych energiach: słaby impuls jedynie częściowo zapełnił przerwę nadprzewodzącą przy zachowaniu jej symetrii, natomiast impuls o niemal dwukrotnie wyższej energii wywołał wyraźne załamanie symetrii widma i stłumienie stanów po jednej stronie przerwy. Ta asymetryczna sygnatura – stanowiąca jednoznaczny odcisk palca pseudoprzerwy – utrzymywała się przez jedną do dwóch pikosekund, po czym, w miarę samorzutnej odbudowy nadprzewodnictwa po około 3,5 pikosekundy, uległa ponownemu wygaszeniu.
Wykluczenie czysto termicznego charakteru tego zjawiska potwierdziła analiza stanów o identycznej temperaturze elektronowej po obu impulsach – asymetria pojawiła się wyłącznie po silnym strzale fotonowym. Kluczowego wsparcia teoretycznego dostarczyli fizycy z Center for Computational Quantum Physics w nowojorskim Flatiron Institute, których symulacje wykazały, że proste nałożenie na siebie modeli obu stanów nie odtwarza danych laboratoryjnych; jedynym modelem wiernie rekonstruującym zaobserwowaną asymetrię okazał się układ dynamicznego sprzężenia zwrotnego, w którym nadprzewodnictwo i pseudoprzerwa bezpośrednio ze sobą rywalizują.
Jak wskazuje Boschini, rywalizacja nie wyklucza lokalnej koegzystencji na poziomie krótkotrwałych korelacji par, lecz przekształca się w otwarty konflikt w momencie, gdy nadprzewodnictwo osiąga makroskopowe, dalekozasięgowe uporządkowanie fazowe w całej objętości kryształu. Choć mechanizm tak gwałtownego rozrywania par przez światło oraz mikroskopowa geneza samej pseudoprzerwy wciąż wymagają dalszych badań, opracowana technika ultraszybkiej manipulacji optycznej pozwala teraz sprawdzić, czy analogiczna rywalizacja występuje powszechnie w pozostałych rodzinach kupratów i innych egzotycznych materiałach kwantowych.
