Jednoczesny rozpad alfa-beta. Nowy model kwantowy rozwiązuje półwieczną zagadkę widm jądrowych

Rozbieżność pomiędzy teoretycznymi przewidywaniami a laboratoryjnymi pomiarami widm emisji cząstek alfa w procesach rozpadów opóźnionych pozostawała nierozwiązaną zagadką fizyki jądrowej od lat 70. XX wieku. W standardowym, obowiązującym przez ostatnie półwiecze schemacie sekwencyjnym zakładano, że jądro atomowe przechodzi najpierw rozpad beta, po czym powstały stan wzbudzony niemal natychmiast emituje cząstkę alfa (proces typu beta-delayed alpha decay).
Jednoczesny rozpad alfa-beta. Nowy model kwantowy rozwiązuje półwieczną zagadkę widm jądrowych

Podejście to nie potrafiło jednak zreprodukować charakterystycznych, dzwonowatych widm energetycznych obserwowanych w doświadczeniach. W pracy opublikowanej na łamach prestiżowego czasopisma Physical Review Letters, Wenqiang Zhang z Chińskiej Akademii Nauk oraz Chong Qi z AlbaNova University Centre w Sztokholmie wykazali, że problem ten znika bez konieczności wprowadzania sztucznych założeń, jeśli założy się istnienie bezpośredniego, jednoczesnego rozpadu alfa-beta zachodzącego w pojedynczym przejściu kwantowym.

Klasyczna fizyka jądrowa od ponad stu lat dzieli samorzutne przemiany promieniotwórcze na trzy odrębne kategorie rządzone różnymi oddziaływaniami fundamentalnymi: rozpad alfa polegający na tunelowaniu jądra helu (dwóch protonów i dwóch neutronów) pod wpływem sił silnych i elektromagnetycznych, rozpad beta kontrolowany przez oddziaływanie słabe (emisję elektronu z antyneutrinem lub pozytonu z neutrinem, przekształcającą neutron w proton bądź odwrotnie) oraz rozpad gamma emitujący wysokoenergetyczny foton. 

Choć w ostatnich dekadach badano zjawiska wielokrotne – takie jak jednoczesna emisja dwóch cząstek tego samego typu – teoretycy rzadko rozważali scenariusz, w którym dwa zupełnie różne typy promieniotwórczości łączą się w jedno elementarne zdarzenie. W zaproponowanym przez Zhanga i Qi modelu oba procesy traktowane są jako etapy jednego aktu kwantowego, połączone przejściowym,wirtualnym stanem pośrednim, którego jądro nigdy fizycznie nie okupuje, a w którym bezpośrednio współpracują ze sobą siły silne i słabe.

Matematyczna konstrukcja modelu opiera się na analizie konkurencji dwóch przeciwstawnych czynników kinetycznych i statystycznych. W kanale alfa kluczowe jest prawdopodobieństwo tunelowania kwantowego przez barierę kulombowską,które rośnie wraz ze wzrostem energii emitowanej cząstki alfa. Z kolei w kanale beta energia kinetyczna jest dzielona pomiędzy wyemitowane leptony (elektron lub pozyton oraz odpowiadające im neutrino). 

Jak wyjaśnia Zhang, zależność ta ma charakter ściśle kompensacyjny: wyższa energia cząstki alfa drastycznie ułatwia jej przebicie się przez barierę potencjału, lecz jednocześnie drastycznie redukuje objętość przestrzeni fazowej dostępnej dla wylatujących leptonów. Efektem tej fundamentalnej rywalizacji parametrów jest wypadkowy rozkład prawdopodobieństwa o profilu zbliżonym do krzywej Gaussa, którego wierzchołek precyzyjnie definiuje najbardziej prawdopodobną energię jednoczesnej emisji obu cząstek.

Weryfikacja modelu na pełnej tablicy znanych izotopów przyniosła uderzające rezultaty empiryczne. Badacze zidentyfikowali pięć jąder atomowych, które w ogóle nie mogłyby przekształcić się w określone izotopy potomne na drodze izolowanego rozpadu alfa lub beta, a dla których jedyną dostępną ścieżką syntezy okazuje się kanał łączony. Co więcej, w grupie najbardziej prawdopodobnych kandydatów znalazło się sześć nuklidów, których nietypowe zachowanie przypisywano dotąd sekwencji rozpadu beta z następczą emisją alfa. 

Nowa teoria nie tylko w sposób naturalny i spójny odtwarza ich rzeczywiste widma emisyjne, wskazując na dominujący udział składowej bezpośredniej, lecz także otwiera przed fizyką subatomową zupełnie nowy rozdział badań nad jednoczesnym, sprzężonym działaniem oddziaływań silnych i słabych wewnątrz niestabilnej materii jądrowej.

Napisane przez

Monika Wojciechowska

Redaktor
Najbliższe są mi tematy związane z technologią, gadżetami, nowoczesnym AGD i motoryzacją. Interesują mnie rozwiązania, które nie tylko dobrze wyglądają na papierze, ale przede wszystkim realnie wpływają na komfort, wygodę i sposób, w jaki korzystamy z technologii na co dzień. Ukończyłam studia dziennikarskie oraz szkolenia z zakresu sztucznej inteligencji. Prywatnie uwielbiam gry i muzykę.