Tajemnicze przejście plazmy już nie będzie stało nam na drodze do źródła nieograniczonej energii

Fuzja jądrowa od lat stanowi jedną z najbardziej obiecujących technologii przyszłej energetyki. Proces ten polega na łączeniu lekkich jąder atomowych w cięższe, czemu towarzyszy uwalnianie dużych ilości energii. Aby jednak wykorzystać go na Ziemi, konieczne jest stworzenie i utrzymanie plazmy o ekstremalnie wysokiej temperaturze. Jednym z największych wyzwań pozostaje ograniczenie strat energii powodowanych przez turbulencje.
Tajemnicze przejście plazmy już nie będzie stało nam na drodze do źródła nieograniczonej energii

A tak się składa, że badacze z Politechniki Federalnej w Lozannie opracowali teorię, która wyjaśnia mechanizm nagłego przejścia plazmy w stan wysokiego uwięzienia energii. To z kolei pozwala lepiej przewidywać moc grzewczą potrzebną do uzyskania tego stanu w reaktorach fuzyjnych. Model wyjaśnia nawet, dlaczego znaczenie dla tego procesu mają gęstość plazmy i kierunek pola magnetycznego.

Czytaj też: Tytan zwiększył wydajność materiału 250 razy. Teraz dostarczy energii elektrycznej

To istotne, ponieważ do prowadzenia fuzji wykorzystuje się między innymi tokamaki, czyli urządzenia, w których plazma podlega kontroli za pomocą silnych pól magnetycznych wewnątrz komory o kształcie torusa. W 1982 roku badacze zaobserwowali zjawisko, które stało się jednym z kluczowych elementów współczesnych badań nad fuzją. Okazało się, że po przekroczeniu określonej wartości mocy grzewczej plazma może gwałtownie zmienić swoje właściwości. Turbulencje w jej zewnętrznych obszarach wyraźnie słabną, a straty ciepła maleją. W rezultacie plazma znacznie skuteczniej zatrzymuje energię.

Zjawisko nazwano przejściem z trybu niskiego uwięzienia energii do trybu wysokiego uwięzienia. Ten drugi stan ma fundamentalne znaczenie dla przyszłych elektrowni fuzyjnych, ponieważ umożliwia uzyskanie znacznie lepszych parametrów pracy reaktora. Mimo wieloletnich badań naukowcom nie udało się jednak stworzyć teorii, która jednocześnie wyjaśniałaby wszystkie obserwowane zależności. Szczególnie problematyczny był wpływ gęstości plazmy oraz kierunku pola magnetycznego na moc niezbędną do wywołania przejścia.

Jak wynika z publikacji zamieszczonej w Physical Review Letters, do przełomu posłużyły symulacje komputerowe. Inżynierowie wykorzystali je, aby odtworzyć zachowanie plazmy w tokamaku podczas stopniowego zwiększania mocy grzewczej. Następnie zidentyfikowali procesy fizyczne odpowiedzialne za przejście do wysokiego uwięzienia i opracowali model matematyczny, którego przewidywania porównali z wynikami eksperymentów przeprowadzonych na istniejących urządzeniach fuzyjnych.

Z przeprowadzonych analiz wynika, że istotną rolę odgrywają przepływy plazmy powstające w wyniku turbulencji. W zewnętrznych obszarach plazmy mogą one poruszać się z różnymi prędkościami. Powstające w ten sposób różnice prędkości pomagają tłumić turbulencje, ograniczając transport ciepła na zewnątrz. Model wyjaśnia również wpływ kierunku pola magnetycznego. Okazuje się, że oddziałują na siebie trzy czynniki: konfiguracja pola magnetycznego, przepływy plazmy oraz zderzenia między cząstkami. Ich wzajemne oddziaływanie sprawia, że w jednej konfiguracji magnetycznej osiągnięcie wysokiego przepływu jest łatwiejsze niż w drugiej.

Czytaj też: Zwyczajny metal może rozwiązać jeden z największych problemów energetyki. Kto by się tego spodziewał?

Nowa teoria pozwala przewidywać, jak zmienia się próg mocy wymaganej do uzyskania wysokiego uwięzienia wraz ze wzrostem gęstości plazmy. Badacze wykazali, iż zależność ta nie jest jednakowa w różnych warunkach pracy urządzenia. W jednym zakresie gęstości wymagania dotyczące mocy rosną, natomiast w innym maleją. W efekcie istnieje określona gęstość, przy której zapotrzebowanie na moc grzewczą osiąga minimum. Bardzo ciekawie prezentują się przewidywania dotyczące przyszłych reaktorów. Zastosowanie modelu do międzynarodowego projektu ITER, budowanego we Francji, wskazuje, że do osiągnięcia wysokiego uwięzienia urządzenie będzie potrzebowało co najmniej 43 MW mocy grzewczej. To mniej niż planowane 73 MW dostępnej mocy.

Inaczej wygląda sytuacja w przypadku SPARC, kompaktowego tokamaka rozwijanego przez amerykańską firmę Commonwealth Fusion Systems. Według obliczeń szwajcarskiego zespołu minimalna wymagana moc wyniesie tam około 26 MW, podczas gdy planowana wartość to 25 MW. Oznacza to znacznie mniejszy margines bezpieczeństwa i większą niepewność dotyczącą osiągnięcia pożądanego stanu.

Źródło: Physical Review Letters

Napisane przez

Aleksander Kowal

Redaktor
Z wykształcenia romanista (język francuski oraz hiszpański) ze specjalizacją z traduktologii. Dziennikarską przygodę rozpocząłem około piętnastu lat temu, początkowo w związku z recenzjami gier komputerowych i filmów. Obecnie publikuję zdecydowanie częściej na tematy związane z nauką oraz technologią. W wolnym czasie uwielbiam podróżować, śledzić kinowe i książkowe nowości, a także uprawiać oraz oglądać sport.