Nasz gatunek od wieków grawituje ku wodzie. Ponad połowa ludzkości mieszka w odległości mniejszej niż 3 kilometry od słodkowodnych akwenów, a tereny brzegowe – te dynamiczne strefy styku lądu i wody – od zawsze były kluczowe dla osadnictwa. Oferowały bogactwo zasobów i ułatwiały przemieszczanie się, stanowiąc idealne miejsca do życia i interakcji.
W Szkocji, Irlandii i Walii, w płytkich wodach jezior, mokradeł czy estuariów, odnajdujemy ślady niezwykłych konstrukcji – tak zwanych crannogów. Są to małe, sztuczne wyspy budowane przez ludzi, których przeznaczenie do dziś pozostaje owiane tajemnicą. Wiemy jednak, że były używane i przebudowywane przez różne pokolenia, od epoki neolitu, przez epokę brązu i żelaza, aż po czasy późniejsze.
Czytaj także: W Stonehenge znaleziono system służący do odmierzania czasu
Odkrycie, które przewyższa Stonehenge
W najnowszych badaniach, naukowcy z Uniwersytetu Southampton i Uniwersytetu Reading skupili się na crannogu w Loch Bhorgastail na Wyspie Lewis. To, co odkryli, jest doprawdy zdumiewające. Ukryta pod kamienną powierzchnią niewielkiej wyspy, datowanej na około 5000 lat, odnaleziono ogromną drewnianą platformę. To sprawia, że jest ona starsza niż niektóre z najbardziej znanych monumentów na Wyspach Brytyjskich, w tym Stonehenge!
Początkowo, około 5000 lat temu, crannog był okrągłą, drewnianą platformą o średnicy około 23 metrów, pokrytą gałęziami. Około 2000 lat później, w środkowej epoce brązu, dodano kolejną warstwę gałęzi i kamieni. Jeszcze 1000 lat później nastąpiła kolejna faza aktywności, a wyspa przez pewien czas była połączona z brzegiem kamienną groblą, która dziś spoczywa pod wodą.
Wokół wyspy archeolodzy odkryli setki fragmentów neolitycznej ceramiki – mis i dzbanów, co sugeruje intensywne wykorzystanie tego miejsca. Dr Stephanie Blankshein, menadżerka C&IW Heritage Science Facilities i główna autorka badań, wyjaśnia: “Choć wciąż nie wiemy dokładnie, dlaczego te wyspy były budowane, zasoby i praca wymagane do ich konstrukcji sugerują nie tylko istnienie złożonych społeczności zdolnych do takich przedsięwzięć, ale także ogromne znaczenie tych miejsc. Duże ilości ceramiki, często wciąż zawierającej resztki jedzenia, oraz obrobione kamienie znalezione na i wokół wysp, wskazują na ich wykorzystanie do czynności wspólnotowych, takich jak gotowanie czy ucztowanie.”
Przełamywanie wodnych barier w archeologii
Badania podwodne, zwłaszcza na płytkich wodach, stanowią ogromne wyzwanie dla archeologów. Woda utrudnia stosowanie wielu narzędzi, a tradycyjny sprzęt geofizyczny morski ma problemy z głębokościami mniejszymi niż 1 metr. “Drobne osady, wzburzone warunki, pływająca roślinność oraz zniekształcone lub odbite światło – wszystko to utrudnia obrazowanie w płytkich wodach. Fotogrametria jest bardzo skuteczna w głębokiej wodzie, ale napotyka problemy na głębokościach mniejszych niż metr. Ten problem jest dobrze znaną frustracją dla archeologów” – tłumaczy profesor Fraser Sturt, główny badacz i dyrektor Southampton Marine and Maritime Institute.
Aby sprostać tym wyzwaniom, zespół opracował i zastosował innowacyjną technikę stereofotogrametrii. Metoda ta polega na tworzeniu dokładnych trójwymiarowych modeli poprzez analizę nakładających się dwuwymiarowych zdjęć wykonanych z różnych kątów. Aby skutecznie działać w płytkich wodach, użyto dwóch małych, wodoszczelnych kamer o wysokiej czułości na światło i szerokim polu widzenia, zamontowanych na specjalnej ramie w ustalonej odległości. Stworzyło to “stereo” system, który generował obrazy z nakładającymi się danymi, kompensując w ten sposób braki lub zakłócenia.
Czytaj także: Takich kamieni nie znajduje się na co dzień. Ma tysiące lat i jest pokryty piktyjskimi symbolami
Kamery były przemieszczane pod wodą przez nurków, a ich pozycja kontrolowana z dokładnością do centymetra – taką samą, jaką oferują drony lotnicze. Dr Blankshein dodaje: “Łącząc stereofotogrametrię, technologię dronów i innowacyjne przetwarzanie danych, udało nam się opracować dostępne, przenośne i kosztowo efektywne podejście.”
To osiągnięcie nie tylko dostarczyło nowych wskazówek dotyczących tajemnic crannogu w Loch Bhorgastail, ale także otwiera drogę do badania podobnych struktur w innych miejscach. Badanie zostało opublikowane w prestiżowym czasopiśmie Advances in Archaeological Practice, potwierdzając, że innowacyjne podejście do dawnych problemów archeologicznych jest kluczem do odkrywania kolejnych fascynujących rozdziałów w historii ludzkości.
