Fotografia, która ponownie zwróciła uwagę na niezwykłe krajobrazy Marsa, powstała w 2008. Stoi (a w zasadzie lata) za nią sonda Mars Reconnaissance Orbiter. Obraz uwieczniła kamera HiRISE, umożliwiająca wykonywanie szczegółowych zdjęć powierzchni planety z orbity. Widoczny na nim obszar znajduje się w pobliżu północnego bieguna Marsa, gdzie rozległe pola wydmowe w określonych porach roku pokrywa warstwa lodu.
Na fotografii można dostrzec liczne ciemne smugi rozchodzące się po jasnej powierzchni. Ich układ przypomina pnie i korony drzew, a całość wygląda jak fragment lasu sfotografowanego z dużej wysokości. To jednak złudzenie optyczne. W rzeczywistości obserwujemy przemieszczający się piasek, którego ruch jest napędzany przez nietypowy proces zachodzący podczas marsjańskiej wiosny.
Jak wyjaśnić ten fenomen? Odpowiedź wiąże się z obecnością zamarzniętego dwutlenku węgla. Podczas marsjańskiej zimy temperatury na obszarach polarnych spadają tak nisko, że dwutlenek węgla z atmosfery osadza się na powierzchni w postaci szronu i lodu. W ten sposób wydmy zostają przykryte jasną warstwą suchego lodu. Kiedy nadchodzi wiosna, promienie słoneczne zaczynają ogrzewać powierzchnię. Na Marsie lód z dwutlenku węgla nie przechodzi jednak w stan ciekły, jak dzieje się to z wodą na Ziemi. Zamiast tego bezpośrednio zamienia się w gaz. Proces ten znamy pod nazwą sublimacji.
Zjawisko, o jakim mowa, może przebiegać w bardzo gwałtowny sposób. Promieniowanie słoneczne przenika przez częściowo przezroczystą warstwę lodu i ogrzewa znajdujący się pod nią piasek. W rezultacie gaz zaczyna gromadzić się pod powierzchnią zamarzniętej warstwy. Wzrost ciśnienia prowadzi do pękania lodu, a uwalniający się dwutlenek węgla wyrzuca na powierzchnię drobiny piasku i pyłu. Materiał następnie osuwa się po stromych zboczach wydm, pozostawiając długie, ciemne smugi. Obserwowane z orbity przypominają one drzewa z rozłożystymi konarami.
Paradoksalnie, fotografia sprzed niemal dwudziestu lat dostarcza przy okazji dowodów na to, że proces zachodził w momencie wykonywania zdjęcia. Na powiększeniach fragmentów obrazu można dostrzec niewielkie obłoki pyłu unoszące się nad powierzchnią wydm. Są one śladem osuwania się materiału.
Czytaj też: Mars zachwyca kolorami. Łazik Curiosity uchwycił efektowny widok z Czerwonej Planety
Nie jest to zresztą jednorazowe zjawisko. W 2011 roku zespół badawczy kierowany przez Candice Hansen-Koharcheck opublikował analizę zmian zachodzących na północnych wydmach Marsa. Naukowcy porównali obrazy wykonane w kolejnych marsjańskich latach i zauważyli, że krajobraz potrafi zmieniać się znacznie szybciej, niż mogłoby się wydawać. Na niektórych wydmach pojawiały się nowe zagłębienia i kanały, podczas gdy u ich podstaw gromadziły się kolejne warstwy piasku. W przypadku pięciu szczegółowo analizowanych wydm dolne krawędzie zboczy przesunęły się o 2,2-4,7 metra w ciągu jednego marsjańskiego roku.
Charakterystyczne ciemne formacje nie pozostają na powierzchni przez cały rok. Gdy kończy się wiosna i nadchodzi lato, sezonowa warstwa lodu z dwutlenku węgla całkowicie znika. Wraz z nią zanikają również kontrastowe wzory przypominające drzewa. Dalsze zmiany powodują marsjańskie wiatry, które przemieszczają drobiny piasku i pyłu, stopniowo wygładzając zbocza wydm. Kiedy ponownie rozpoczyna się zima, powierzchnia pokrywa się nową warstwą suchego lodu, a cały cykl zaczyna się od początku.
Źródło: Science Alert
