Uran i Neptun źródłem dziwnej anomalii. Co kryje się we wnętrzu lodowych olbrzymów?

Pola magnetyczne Urana i Neptuna od dziesięcioleci stanowią zagadkę dla astronomów. W przeciwieństwie do Ziemi, której pole magnetyczne przypomina stosunkowo regularny wykres, oba lodowe olbrzymy mają silnie pochylone i nieregularne struktury magnetyczne. Nowe badania naukowców z Uniwersytetu Teksańskiego w Austin sugerują, co może odpowiadać za tę osobliwość.
Uran i Neptun źródłem dziwnej anomalii. Co kryje się we wnętrzu lodowych olbrzymów?

Tytułowa zagadka sięga lat 80. XX wieku, kiedy sonda Voyager 2 przeleciała w pobliżu dwóch najdalszych planet Układu Słonecznego. W 1986 roku odwiedziła Urana, a trzy lata później dotarła do Neptuna. Zebrane dane ujawniły, że ich pola magnetyczne znacząco różnią się od wszystkiego, co wcześniej obserwowano w przypadku planet.

Na Ziemi oś głównego pola magnetycznego jest nachylona o około 11 stopni względem osi obrotu planety. W przypadku Urana wartość ta wynosi aż 59 stopni, natomiast u Neptuna około 47 stopni. Jeszcze bardziej zaskakujący jest fakt, że pola obu planet nie mają regularnego, dwubiegunowego charakteru. Są znacznie bardziej skomplikowane i niesymetryczne.

Czytaj też: Hera dotarła do odległych planetoid. Pierwsze zdjęcia zszokowały członków misji

Zacznijmy jednak od podstaw. Pola magnetyczne planet powstają dzięki procesowi nazywanemu dynamem. Polega on na ruchu elektrycznie przewodzących płynów we wnętrzu ciała niebieskiego. Przemieszczająca się materia generuje prądy elektryczne, które z kolei wytwarzają pole magnetyczne. Na Ziemi proces ten zachodzi przede wszystkim w płynnym jądrze zbudowanym głównie z żelaza. Uran i Neptun mają jednak zupełnie inną budowę. Ich wnętrza zawierają znaczne ilości wody, amoniaku i metanu, a także wodoru, helu oraz materiału skalnego. Dokładny skład tych planet wciąż pozostaje nieznany. Naukowcy podejrzewają, że panujące w ich głębi ekstremalne ciśnienie i temperatura mogą całkowicie zmieniać właściwości znajdujących się tam substancji.

Zespół kierowany przez Chi Yana postanowił sprawdzić, czy kluczowe znaczenie dla powstawania nietypowych pól magnetycznych ma przewodnictwo elektryczne materii. Badacze założyli, że wraz ze wzrostem głębokości materia we wnętrzach planet coraz lepiej przewodzi prąd. W takich warunkach cząsteczki wody mogą ulegać rozpadowi na naładowane elektrycznie jony. Ich obecność wpływa na zdolność materiału do przewodzenia prądu, a tym samym na sposób generowania pola magnetycznego.

Szukając odpowiedzi, naukowcy stworzyli modele komputerowe, w których uwzględnili zmiany przewodnictwa elektrycznego, ruch materii, temperaturę oraz możliwe warianty wewnętrznej budowy planet. Modele zakładające wzrost przewodnictwa elektrycznego wraz z głębokością pozwoliły odtworzyć charakterystyczne cechy pól magnetycznych Urana i Neptuna, które wcześniej zarejestrował Voyager 2. Badacze wykazali również, że takie pola mogą być znacznie bardziej zmienne w czasie, niż się dotychczas wydawało. 

W przypadku Ziemi nachylenie głównego pola magnetycznego zmienia się stosunkowo powoli. Według Chi Yana jego przesunięcie wynosi około jednego stopnia w ciągu 50 lat. Tymczasem symulacje lodowych olbrzymów sugerują, że ich osie magnetyczne mogą zmieniać położenie o kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt stopni w ciągu kilku dekad. W jednym z wariantów modelu przypominającego Urana nachylenie pola magnetycznego zmieniło się aż o 84 stopnie w ciągu 40 lat. Inny scenariusz wskazywał na znacznie wolniejszą zmianę, wynoszącą 13 stopni. Pokazuje to, że tempo ewolucji pola może być bardzo różne, nawet w przypadku podobnych konfiguracji planetarnych. Jeśli te przewidywania są prawidłowe, pola magnetyczne obu planet mogą dziś wyglądać zupełnie inaczej niż podczas wizyty sondy Voyager 2.

Czytaj też: Ten układ trzech gwiazd nie powinien istnieć. Astronomowie odkryli zagadkę położoną blisko naszej planety

Ale jak sprawdzić, czy magnetyzm Urana i Neptuna rzeczywiście zmienia się w tak szybkim tempie? Jedną z najważniejszych wskazówek mogą być zorze polarne. Na Ziemi powstają one, gdy naładowane cząstki oddziałują z atmosferą w obecności pola magnetycznego. Podobne zjawiska występują również na Uranie i Neptunie. Ich położenie oraz struktura mogą dostarczyć informacji o aktualnej konfiguracji magnetycznej planet. Badacze analizują obecnie obserwacje wykonane przez Kosmiczny Teleskop Jamesa Webba. Zdjęcia w podczerwieni pozwalają dokładniej badać zorze i górne warstwy atmosfer obu lodowych olbrzymów.

Istnieją już obserwacje, z których wynika, że na Neptunie położenie południowej zorzy mogło przesunąć się o około 30 stopni szerokości geograficznej między 1989 a 2023 rokiem. Nie wiadomo jednak, czy rzeczywiście wynika to ze zmian pola magnetycznego. W przypadku Urana dotychczasowe obserwacje wskazują na bardziej zbliżone położenie zórz do tego zarejestrowanego przez Voyagera 2. Nie wyklucza to jednak zmian, ponieważ dokładność pomiarów jest ograniczona.

Źródło: Communications Physics 

Napisane przez

Aleksander Kowal

Redaktor
Z wykształcenia romanista (język francuski oraz hiszpański) ze specjalizacją z traduktologii. Dziennikarską przygodę rozpocząłem około piętnastu lat temu, początkowo w związku z recenzjami gier komputerowych i filmów. Obecnie publikuję zdecydowanie częściej na tematy związane z nauką oraz technologią. W wolnym czasie uwielbiam podróżować, śledzić kinowe i książkowe nowości, a także uprawiać oraz oglądać sport.